Nếu tiếp tục chờ thị trường điện hoàn hảo mới mở rộng DPPA, liệu Việt Nam có tự đánh mất cơ hội thu hút đầu tư và giữ chân các tập đoàn xuất khẩu lớn?
Cơ chế mua bán điện trực tiếp DPPA đang trở thành một trong những mắt xích quan trọng nhất trong quá trình cải cách ngành điện Việt Nam. Theo phân tích được TS. Nguyễn Huy Hoạch thuộc Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam công bố ngày 24/07/2026, vấn đề trọng tâm hiện nay không còn nằm ở việc lựa chọn giữa DPPA và thị trường điện cạnh tranh, mà là xây dựng lộ trình để hai quá trình này phát triển song song, hỗ trợ lẫn nhau và không gây mất an toàn cho hệ thống điện quốc gia.
DPPA cho phép đơn vị phát điện từ nguồn năng lượng tái tạo ký hợp đồng bán điện trực tiếp cho khách hàng sử dụng điện lớn, thay vì chỉ bán toàn bộ sản lượng thông qua mô hình một người mua duy nhất. Cơ chế này giúp doanh nghiệp chủ động lựa chọn nguồn điện sạch, còn nhà phát điện có thêm khả năng tìm kiếm khách hàng, ký hợp đồng dài hạn và huy động vốn cho dự án.
Ý nghĩa của DPPA vì vậy không chỉ giới hạn trong một hợp đồng thương mại. Khi khách hàng có quyền lựa chọn nhà cung cấp và nhà phát điện có quyền lựa chọn người mua, thị trường bắt đầu xuất hiện tín hiệu cạnh tranh rõ ràng hơn về giá điện, chất lượng dịch vụ, tỷ lệ năng lượng sạch và mức độ ổn định của nguồn cung.
Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 243/2026/NĐ-CP được xem là bước chuyển quan trọng trong quá trình hiện thực hóa DPPA tại Việt Nam. Khuôn khổ mới mở rộng khả năng tiếp cận điện tái tạo cho các doanh nghiệp sử dụng điện lớn, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp xuất khẩu đang chịu áp lực giảm phát thải và chứng minh nguồn gốc năng lượng trong chuỗi cung ứng.
Nội dung Mô hình mua điện truyền thống Cơ chế DPPA
Quyền lựa chọn nguồn điện Hạn chế Doanh nghiệp có thể lựa chọn nhà phát điện phù hợp
Quan hệ hợp đồng Chủ yếu thông qua đơn vị mua điện trung tâm Nhà phát điện và khách hàng lớn ký thỏa thuận trực tiếp
Tín hiệu giá Phụ thuộc mạnh vào cơ chế điều tiết chung Phản ánh rõ hơn nhu cầu và cam kết giữa các bên
Khả năng tiếp cận điện sạch Phụ thuộc cơ cấu nguồn của hệ thống Có thể gắn trực tiếp với dự án năng lượng tái tạo
Hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải Gián tiếp Trực tiếp và dễ chứng minh hơn
Áp lực lên hệ thống điện Được phân bổ theo mô hình hiện hành Đòi hỏi cơ chế điều độ và phân bổ chi phí mới
Tranh luận lớn nhất hiện nay là liệu Việt Nam có nên đợi thị trường điện cạnh tranh vận hành hoàn chỉnh rồi mới mở rộng DPPA. Quan điểm thận trọng cho rằng việc các khách hàng lớn chuyển sang mua điện trực tiếp có thể làm thay đổi dòng doanh thu, phương thức huy động nguồn điện và cơ chế phân bổ chi phí trong toàn hệ thống.
Những lo ngại này có cơ sở vì chi phí của hệ thống điện không chỉ nằm ở lượng điện năng tiêu thụ. Hệ thống còn phải chi trả cho truyền tải, phân phối, điều độ, dự phòng công suất, duy trì tần số, cân bằng cung cầu và xử lý biến động bất thường. Dù doanh nghiệp ký hợp đồng trực tiếp với nhà máy điện gió hoặc điện mặt trời, hệ thống điện quốc gia vẫn phải sẵn sàng cung cấp điện khi nguồn tái tạo suy giảm do thời tiết.
Khách hàng DPPA thường là các nhà máy công nghiệp có mức tiêu thụ điện lớn, hệ số phụ tải cao và đóng góp đáng kể vào doanh thu chung của ngành điện. Nếu các doanh nghiệp này rời khỏi cơ chế mua điện truyền thống nhưng không thanh toán đầy đủ chi phí sử dụng lưới điện, điều độ và dự phòng, một phần gánh nặng có thể bị chuyển sang hộ gia đình hoặc các doanh nghiệp không tham gia DPPA.
Nguồn điện gió và mặt trời cũng có đặc tính biến động. Sản lượng có thể thay đổi theo giờ, theo thời tiết và theo mùa, trong khi hoạt động sản xuất công nghiệp đòi hỏi nguồn điện liên tục. Hệ thống vì vậy vẫn cần các nhà máy điện linh hoạt, pin lưu trữ năng lượng, chương trình điều chỉnh phụ tải và dịch vụ phụ trợ để bù đắp chênh lệch.
Rủi ro khi mở rộng DPPA Nguyên nhân Cơ chế cần hoàn thiện
Dịch chuyển chi phí sang khách hàng khác Người tham gia DPPA chưa trả đủ chi phí hệ thống Tách bạch phí truyền tải, phân phối, điều độ và dự phòng
Gia tăng áp lực cân bằng điện Điện gió và điện mặt trời biến động Thị trường cân bằng điện năng và dịch vụ phụ trợ
Thiếu công suất linh hoạt Nguồn điện nền và lưu trữ chưa phát triển đồng bộ BESS, điều chỉnh phụ tải và nhà máy điện linh hoạt
Rủi ro hợp đồng Giá thị trường và sản lượng thực tế biến động Chuẩn hóa hợp đồng và cơ chế xử lý chênh lệch
Lợi dụng chính sách Mở rộng quá nhanh khi giám sát còn hạn chế Kiểm soát đối tượng tham gia và minh bạch dữ liệu
Nguy cơ thu phí trùng Các cấu phần giá chưa được bóc tách rõ Quy định rõ khoản phí và trách nhiệm thanh toán
Tuy nhiên, kết luận rằng phải chờ thị trường điện hoàn thiện tuyệt đối rồi mới phát triển DPPA lại không phù hợp với thực tiễn cải cách. Một thị trường điện không thể hoàn thiện chỉ bằng các quy định trên giấy. Cơ chế cạnh tranh phải được kiểm nghiệm thông qua giao dịch thực tế, phản hồi của doanh nghiệp, hoạt động điều độ và khả năng xử lý các tình huống phát sinh.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy DPPA thường được triển khai đồng thời với quá trình mở cửa và cải cách thị trường điện. Chính nhu cầu mua điện sạch của khách hàng công nghiệp đã tạo áp lực buộc cơ quan quản lý phải minh bạch hóa giá điện, hoàn thiện hệ thống đo đếm, xây dựng thị trường cân bằng và phát triển các dịch vụ hỗ trợ vận hành.
DPPA vì vậy vừa phụ thuộc vào thị trường điện cạnh tranh, vừa có thể trở thành động lực thúc đẩy thị trường phát triển. Khi số lượng giao dịch trực tiếp tăng lên, nhu cầu xác định đúng giá trị của truyền tải, công suất dự phòng, khả năng linh hoạt và dịch vụ điều độ cũng trở nên rõ ràng hơn. Đây là điều kiện để giá điện phản ánh đầy đủ hơn chi phí của hệ thống.
Việt Nam nên tiếp tục mở rộng DPPA theo lộ trình có kiểm soát, ưu tiên trước cho các khách hàng sử dụng điện lớn có khả năng dự báo phụ tải tốt và có nhu cầu thực chất về điện sạch. Nhóm này thường gồm các doanh nghiệp sản xuất hàng xuất khẩu, trung tâm dữ liệu, nhà máy điện tử, dệt may, thép, hóa chất và các tập đoàn đã đưa ra cam kết giảm phát thải.
Việc mở rộng đại trà cho khách hàng nhỏ trong giai đoạn hệ thống giám sát, thanh toán và phân bổ chi phí chưa hoàn thiện có thể làm tăng chi phí quản lý, phát sinh tranh chấp và tạo nguy cơ lợi dụng cơ chế. Lộ trình phù hợp cần gắn quy mô mở rộng DPPA với năng lực vận hành thực tế của hệ thống điện.
Một yêu cầu cấp thiết khác là phát triển thị trường dịch vụ phụ trợ. Khi tỷ trọng điện gió và điện mặt trời tăng cao, hệ thống cần nhiều nguồn lực có khả năng phản ứng nhanh để giữ ổn định tần số, điện áp và cân bằng cung cầu. Các nguồn lực này phải được trả tiền tương xứng thay vì tiếp tục được xem là nghĩa vụ hỗ trợ miễn phí.
Hệ thống pin lưu trữ năng lượng BESS có thể tích điện khi nguồn tái tạo dư thừa và phát điện khi nhu cầu tăng cao. Chương trình điều chỉnh phụ tải có thể khuyến khích doanh nghiệp giảm hoặc dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện khỏi giờ cao điểm. Nhà máy điện ảo có thể tập hợp hàng nghìn nguồn điện phân tán, hệ thống lưu trữ và phụ tải linh hoạt để tham gia thị trường như một đơn vị thống nhất.
Cấu phần cần phát triển Vai trò đối với DPPA và hệ thống điện
Thị trường cân bằng điện năng Xử lý chênh lệch giữa sản lượng hợp đồng và sản lượng thực tế
Thị trường dịch vụ phụ trợ Trả phí cho nguồn lực hỗ trợ tần số, điện áp và dự phòng
Hệ thống BESS Lưu trữ điện dư thừa và bổ sung công suất khi thiếu hụt
Điều chỉnh phụ tải Giảm áp lực vào giờ cao điểm và tăng khả năng linh hoạt
Nhà máy điện ảo Tập hợp nguồn điện nhỏ và phụ tải phân tán để tham gia thị trường
Đo đếm và dữ liệu thời gian thực Bảo đảm thanh toán chính xác và giám sát minh bạch
Giá điện nhiều thành phần Phản ánh riêng điện năng, công suất và chi phí sử dụng hệ thống
Công ty Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia NSMO giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong mô hình mới. Cơ quan vận hành phải có quyền tiếp cận dữ liệu đầy đủ, hệ thống dự báo chính xác và công cụ điều độ hiện đại để xử lý sự biến động của nguồn năng lượng tái tạo cũng như các hợp đồng mua bán điện trực tiếp.
Cơ chế phân bổ chi phí hệ thống cần được xây dựng theo nguyên tắc công bằng, minh bạch và không thu phí trùng. Khách hàng DPPA vẫn sử dụng lưới truyền tải, lưới phân phối, hệ thống đo đếm, dịch vụ điều độ và nguồn dự phòng của hệ thống điện quốc gia. Vì vậy, họ phải thanh toán đúng và đủ cho những dịch vụ thực tế đã sử dụng.
Ngược lại, các khoản phí cũng phải được công khai, bóc tách rõ ràng và tránh việc doanh nghiệp vừa trả chi phí trong hợp đồng DPPA vừa tiếp tục chịu một khoản phí tương tự trong giá điện hoặc giá dịch vụ hệ thống. Sự minh bạch này quyết định trực tiếp đến niềm tin của doanh nghiệp và khả năng thu hút vốn đầu tư dài hạn.
Đối với các dự án năng lượng tái tạo, sự ổn định của chính sách quan trọng không kém mức giá điện. Nhà máy điện gió, điện mặt trời và hệ thống lưu trữ thường có thời gian thu hồi vốn dài. Nếu quy định về giá, phí sử dụng lưới, thanh toán chênh lệch hoặc điều kiện tham gia thay đổi liên tục, nhà đầu tư sẽ yêu cầu mức lợi nhuận cao hơn để bù đắp rủi ro.
Chi phí vốn tăng cuối cùng sẽ được phản ánh vào giá bán điện cho doanh nghiệp. Một khuôn khổ pháp lý có tính dự báo cao vì vậy không chỉ bảo vệ nhà đầu tư mà còn giúp giảm giá điện sạch trong dài hạn.
Lộ trình phát triển DPPA của Việt Nam cần gắn với quá trình hoàn thiện thị trường bán buôn và bán lẻ điện cạnh tranh. Mỗi bước mở rộng đối tượng tham gia phải đi kèm với nâng cấp hạ tầng truyền tải, hệ thống đo đếm, nền tảng dữ liệu, cơ chế thanh toán và năng lực giám sát.
Giai đoạn Trọng tâm triển khai
Giai đoạn đầu Ưu tiên khách hàng lớn, dự án năng lượng tái tạo đủ điều kiện và hợp đồng có khả năng kiểm soát
Giai đoạn mở rộng Hoàn thiện thị trường cân bằng, dịch vụ phụ trợ, BESS và điều chỉnh phụ tải
Giai đoạn cạnh tranh sâu Mở rộng quyền lựa chọn nhà cung cấp và phát triển thị trường bán lẻ điện cạnh tranh
Giai đoạn trưởng thành Giá điện phản ánh đầy đủ điện năng, công suất, độ linh hoạt và chi phí hệ thống
Luật Điện lực số 61/2024/QH15, Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 243/2026/NĐ-CP đã tạo nền tảng quan trọng cho quá trình phát triển DPPA. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế sẽ phụ thuộc vào chất lượng thực thi, tính minh bạch của dữ liệu, năng lực điều độ và khả năng giải quyết công bằng lợi ích giữa nhà phát điện, khách hàng DPPA, đơn vị vận hành lưới và các nhóm khách hàng còn lại.
Việt Nam không nên lựa chọn cách trì hoãn cải cách cho đến khi mọi điều kiện trở nên hoàn hảo. Cách tiếp cận phù hợp hơn là mở rộng DPPA từng bước, kiểm soát rủi ro trong từng giai đoạn và sử dụng chính những vấn đề phát sinh trong thực tiễn để tiếp tục hoàn thiện thể chế.
Nếu được tổ chức hợp lý, DPPA sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận điện sạch, nâng cao khả năng đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu, thúc đẩy đầu tư vào năng lượng tái tạo và tạo tín hiệu cạnh tranh rõ ràng hơn trên thị trường điện. Quan trọng hơn, cơ chế này có thể trở thành phép thử thực chất đối với năng lực cải cách ngành điện Việt Nam, từ mô hình phụ thuộc vào một người mua duy nhất tiến tới một thị trường minh bạch, linh hoạt và hiệu quả hơn.
