Chi trả cho lưu trữ năng lượng: 4 mô hình thành công trên thế giới - lựa chọn nào của Việt Nam

Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng và phát triển các nguồn tái tạo, hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS - Battery Energy Storage System) đang đóng vai trò ngày càng quan trọng. Tuy nhiên, câu hỏi về cơ chế chi trả cho các hệ thống này vẫn còn nhiều thách thức. Sau hai bài viết về khung giá điện mặt trời tích hợp BESS và cơ chế ghi nhận giá trị của lưu trữ năng lượng trong hệ thống điện, bài viết này sẽ phân tích các mô hình chi trả thành công trên thế giới và đề xuất hướng đi phù hợp cho Việt Nam.

Vai trò chiến lược của lưu trữ năng lượng

Hệ thống lưu trữ năng lượng đang trở thành yếu tố không thể thiếu trong hệ thống điện hiện đại, đặc biệt khi tỷ lệ năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió tăng nhanh. Lưu trữ năng lượng giải quyết các vấn đề về tính không ổn định của nguồn tái tạo, cung cấp dịch vụ phụ trợ cho hệ thống điện, và hỗ trợ tích hợp các nguồn năng lượng phân tán.

Theo các chuyên gia, thị trường lưu trữ năng lượng toàn cầu đang phát triển với tốc độ ấn tượng, dự kiến đạt 356,7 GWh vào năm 2030, tăng trưởng với tốc độ kép hàng năm (CAGR) là 31,7% từ năm 2022 đến 2030.

Các loại hình lưu trữ năng lượng phổ biến

Trên thế giới, có nhiều loại hình lưu trữ năng lượng đang được ứng dụng, nhưng phổ biến nhất bao gồm:

• Hệ thống lưu trữ bằng pin (BESS): Có thời gian phản ứng nhanh, hiệu suất cao và linh hoạt trong việc triển khai
• Thủy điện tích năng (Pumped Hydro Storage - PHS): Loại hình có quy mô lớn nhất hiện nay, chiếm khoảng 90% công suất lưu trữ toàn cầu
• Lưu trữ nhiệt: Ứng dụng trong công nghiệp và hệ thống nhiệt phân tán
• Lưu trữ bằng khí nén (CAES): Có khả năng lưu trữ quy mô lớn
• Lưu trữ bằng hydro: Công nghệ mới với tiềm năng phát triển trong tương lai

Cơ chế chi trả cho lưu trữ năng lượng

Doanh thu của các dự án lưu trữ không chỉ đến từ bán điện năng mà còn từ các dịch vụ phụ trợ như:

• Cung cấp công suất dự phòng (capacity reserves)
• Dịch vụ tần số (frequency regulation)
• Dịch vụ hỗ trợ điện áp (voltage support)
• Dịch vụ cân bằng năng lượng (energy arbitrage)
• Dịch vụ dự bị (ancillary services)

Tuy nhiên, việc thiết lập cơ chế chi trả phù hợp cho các dịch vụ này vẫn là thách thức lớn đối với nhiều quốc gia, đặc biệt là các thị trường đang phát triển.

4 mô hình chi trả thành công trên thế giới

1. Mô hình thị trường năng lượng bổ sung của Úc

Úc đã phát triển một thị trường năng lượng bổ sung (Ancillary Services Market) nơi các hệ thống lưu trữ có thể tham gia vào nhiều dịch vụ phụ trợ khác nhau. Mô hình này cho phép các nhà khai thác lưu trữ tham gia vào nhiều dịch vụ cùng lúc, tối đa hóa doanh thu.

Điểm thành công của mô hình này là tính minh bạch và khả năng cạnh tranh, cho phép các nhà đầu tư xác định rõ lợi nhuận tiềm năng từ các dự án lưu trữ.

2. Mô hình hợp đồng cung cấp công suất của California (Mỹ)

California đã triển khai chương trình Capacity Market cho phép các hệ thống lưu trữ tham gia với tư cách là nhà cung cấp công suất. Các nhà phát triển có thể ký hợp đồng dài hạn với nhà điều hành lưới điện để cung cấp công suất dự phòng trong các giờ cao điểm.

Đặc điểm nổi bật của mô hình:

• Thời gian hợp đồng: 3-5 năm
• Giá cố định theo hợp đồng
• Yêu cầu về độ tin cậy cao
• Cơ chế thanh toán dựa trên hiệu suất thực tế

Mô hình này đã giúp California đạt mục tiêu 1.325 MW công suất lưu trữ vào năm 2020, vượt xa mục tiêu đề ra.

3. Mô hình chia sẻ giá trị của Anh

Anh Quốc đã áp dụng cơ chế chia sẻ giá trị (Value Stack) cho phép các hệ thống lưu trữ tham gia vào nhiều thị trường năng lượng cùng lúc. Mô hình này tính toán tổng giá trị mà hệ thống lưu trữ mang lại cho hệ thống điện và chia sẻ giá trị này giữa các bên liên quan.

Mô hình này đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của thị trường lưu trữ năng lượng tại Anh, với tổng công suất lắp đặt đạt hơn 2 GW vào năm 2022.

4. Mô hình đấu thầu dịch vụ của Đức

Đức đã triển khai hệ thống đấu thầu dịch vụ (Tender System) cho phép các nhà phát triển dự án lưu trữ tham gia vào các gói thầu do nhà điều hành lưới điện tổ chức. Mô hình này tập trung vào các dịch vụ cần thiết nhất của hệ thống điện và đảm bảo cạnh tranh công bằng.

Điểm đặc biệt của mô hình:

• Các gói thầu được tổ chức định kỳ (thường hàng quý)
• Quy trình minh bạch và cạnh tranh
• Ưu tiên các dự án có giá trị dịch vụ cao nhất
• Cơ chế đảm bảo chất lượng dịch vụ

Mô hình này đã giúp Đức đạt được mục tiêu 5 GW công suất lưu trữ vào năm 2025, sớm hơn 2 năm so với kế hoạch.

Lựa chọn nào cho Việt Nam?

Việt Nam đang đối mặt với thách thức lớn trong việc phát triển cơ chế chi trả cho lưu trữ năng lượng. Dưới đây là phân tích các lựa chọn phù hợp:

Phân tích bối cảnh Việt Nam

• Hệ thống điện Việt Nam đang phát triển nhanh với tỷ lệ điện mặt trời tăng mạnh
• Hạ tầng lưới điện chưa tương xứng với tốc độ phát triển nguồn tái tạo
• Cơ chế thị trường điện chưa hoàn thiện, đặc biệt với các dịch vụ phụ trợ
• Nhu cầu về ổn định hệ thống điện ngày càng tăng

Đề xuất mô hình phù hợp

Dựa trên kinh nghiệm quốc tế và bối cảnh Việt Nam, mô hình kết hợp sau đây được đề xuất:

Các giải pháp đi kèm

Để triển khai thành công các mô hình chi trả cho lưu trữ năng lượng, Việt Nam cần:

• Xây dựng khung pháp lý hoàn chỉnh cho thị trường năng lượng và dịch vụ phụ trợ
• Phát triển hạ tầng đo lường và kiểm soát để giám sát hiệu suất hệ thống lưu trữ
• Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về công nghệ lưu trữ và quản lý thị trường năng lượng
• Tạo cơ chế hỗ trợ tài chính ban đầu để thu hút đầu tư vào lĩnh vực mới này
• Thúc đẩy nghiên cứu và phát triển công nghệ lưu trữ phù hợp với điều kiện Việt Nam

Kết luận

Việc lựa chọn cơ chế chi trả phù hợp là yếu tố then chốt để phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng tại Việt Nam. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một mô hình duy nhất nào phù hợp với tất cả các quốc gia. Việt Nam cần tiếp cận có kế hoạch, bắt đầu từ các mô hình đơn giản và dần chuyển sang các cơ chế phức tạp hơn khi thị trường phát triển.

Việc phát triển cơ chế chi trả hiệu quả không chỉ giúp giải quyết các thách thức về ổn định hệ thống điện mà còn mở ra cơ hội lớn cho các nhà đầu tư và thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng bền vững tại Việt Nam.

#luutrunangluong #BESS #nangluong #chuyendoinangluong #dienmatroi #dienloi #thuydien #kinhnghiemquocte